İnsani ikamet izni, Türkiye’deki diğer ikamet izni türlerinden farklı olarak istisnai durumlarda düzenlenen bir ikamet izni türüdür. Bu izin, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında, insani nedenlerin ve olağanüstü koşulların bulunduğu durumlarda gündeme gelmektedir.
İnsani ikamet izni başvuruları her yabancı için otomatik olarak kabul edilmez. Başvuru sahibinin içinde bulunduğu durum, sunduğu belgeler, ülkesine geri gönderilmesi hâlinde karşılaşabileceği riskler ve Türkiye’de kalmasını gerektiren özel koşullar birlikte değerlendirilir.
Başvurunun reddedilmesi durumunda ise ret kararının gerekçesi, tebliğ tarihi ve başvuru sahibi hakkında ayrıca sınır dışı etme kararı verilip verilmediği dikkatle incelenmelidir.
Önemli: İnsani ikamet izni başvurusunun reddedilmesi, tek başına her durumda otomatik olarak sınır dışı kararı verildiği anlamına gelmez. İkamet izni ret kararı, sınır dışı etme kararı ve idari gözetim kararı birbirinden farklı idari işlemlerdir. Her kararın itiraz yolu ve süresi ayrı olabilir.
İnsani İkamet İzni Kimlere Verilebilir?
İnsani ikamet izni, 6458 sayılı Kanun’da belirtilen istisnai durumların varlığı hâlinde düzenlenebilir. Başlıca değerlendirme sebepleri şunlardır:
- Çocuğun yüksek yararının söz konusu olması,
- Yabancının Türkiye’den çıkarılmasının makul veya mümkün görülmemesi,
- Yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınamaması,
- Sınır dışı etme kararına karşı yargı yoluna başvurulması,
- Başvuru sahibinin ülkesine gönderilmesi hâlinde işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleye maruz kalma riski bulunması,
- Ciddi sağlık sorunları veya tedavi sürecinin devam etmesi,
- Acil veya olağanüstü durumların bulunması,
- Yabancının Türkiye’de kalmasını zorunlu hâle getiren diğer insani nedenlerin ortaya çıkması.
İnsani ikamet izni verilmesi konusunda idarenin değerlendirme yetkisi bulunmaktadır. Bu nedenle yalnızca insani bir durumun ileri sürülmesi yeterli olmayabilir. İleri sürülen durumun resmî, güncel ve doğrulanabilir belgelerle desteklenmesi büyük önem taşır.
İnsani İkamet İzni Başvurusu Neden Reddedilir?
İnsani ikamet izni başvuruları farklı nedenlerle reddedilebilir. Uygulamada en sık karşılaşılan ret nedenleri şunlardır:
- İnsani ikamet izni verilmesini gerektiren koşulların yeterince açıklanamaması,
- Başvuruya dayanak gösterilen olayların belgelendirilememesi,
- Sağlık raporlarının yetersiz, eski veya uygun nitelikte olmaması,
- Çocuğun yüksek yararına ilişkin iddiaların somut delillerle desteklenmemesi,
- Başvuru sahibinin ülkesine dönmesi hâlinde karşılaşacağı risklerin kişiselleştirilememesi,
- Başvuruda eksik, çelişkili veya gerçeğe aykırı bilgi bulunması,
- Talebin başka bir ikamet izni veya uluslararası koruma prosedürü kapsamında değerlendirilmesi gerektiğinin düşünülmesi,
- İdarenin ileri sürülen insani gerekçeleri yeterli görmemesi.
Ret kararında, başvurunun neden kabul edilmediği ve karara karşı hangi hukuki yollara başvurulabileceği belirtilmelidir. Göç İdaresi Başkanlığının açıklamalarına göre ikamet izni ret kararı yabancının kendisine, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir ve tebligatta itiraz haklarına ilişkin bilgilere yer verilir. (Göç İdaresi Başkanlığı)
İnsani İkamet İzni Başvurusu Reddedilince Ne Yapılmalıdır?
İnsani ikamet izni başvurusunun reddedilmesi hâlinde öncelikle aşağıdaki hususlar kontrol edilmelidir:
- Ret kararının tebliğ edildiği tarih,
- Ret kararında belirtilen gerekçe,
- Kararla birlikte Türkiye’den çıkış için süre verilip verilmediği,
- Başvuru sahibi hakkında ayrıca sınır dışı etme kararı bulunup bulunmadığı,
- İdari gözetim veya geri gönderme merkezine sevk kararı alınıp alınmadığı,
- Başka bir ikamet iznine veya hukuki statüye başvuru imkânının bulunup bulunmadığı.
Tebligat belgesi, dava ve itiraz sürelerinin hesaplanmasında belirleyici olduğu için mutlaka muhafaza edilmelidir.
1. Ret Kararına Karşı İptal Davası Açılması
İnsani ikamet izni başvurusunun reddedilmesine karşı idare mahkemesinde iptal davası açılması mümkündür.
İptal davasında ret kararının;
- Yetki,
- Şekil,
- Sebep,
- Konu,
- Maksat
unsurları yönünden hukuka aykırı olduğu ileri sürülebilir.
Dava dilekçesinde yalnızca başvuru sahibinin insani koşulları anlatılmamalı; aynı zamanda idarenin değerlendirmesinin neden eksik, hatalı veya hukuka aykırı olduğu da açıklanmalıdır.
Genel olarak idari işlemlere karşı dava açma süresi, özel bir süre öngörülmemişse kararın yazılı olarak tebliğ edilmesinden itibaren 60 gündür. Ancak dosyada ikamet izni ret kararından ayrı olarak sınır dışı etme veya idari gözetim kararı bulunabilir. Bu kararlar için farklı ve daha kısa itiraz süreleri uygulanabileceğinden bütün belgeler ayrı ayrı incelenmelidir.
İptal Davasında Kullanılabilecek Belgeler
Başvurunun niteliğine göre aşağıdaki belgeler mahkemeye sunulabilir:
- İnsani ikamet izni ret kararı,
- Tebligat belgesi,
- Pasaport ve kimlik belgeleri,
- Önceki ikamet izinleri,
- Hastane kayıtları ve sağlık kurulu raporları,
- Tedavinin Türkiye’de sürdürülmesi gerektiğini gösteren belgeler,
- Çocukların doğum belgeleri,
- Öğrenci belgeleri ve okul kayıtları,
- Aile bağlarını gösteren belgeler,
- Türkiye’de yaşayan eşe, çocuğa veya diğer aile üyelerine ilişkin belgeler,
- Ülkeye özgü güvenlik ve insan hakları raporları,
- Başvuru sahibinin kişisel olarak karşılaşacağı riski gösteren belgeler,
- Mahkeme, savcılık veya diğer hukuki süreçlere ilişkin evraklar,
- Psikolojik veya sosyal inceleme raporları,
- Tanık anlatımları ve diğer destekleyici deliller.
Belgelerin yabancı dilde olması hâlinde noter onaylı veya usulüne uygun tercümelerinin hazırlanması gerekebilir.
2. Yürütmenin Durdurulmasının Talep Edilmesi
İptal davası açılması, kural olarak ret kararının uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle gerekli koşullar bulunuyorsa dava dilekçesinde ayrıca yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.
Yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için genel olarak;
- İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması,
- İşlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğabilecek olması
koşullarının birlikte bulunması aranır.
Başvuru sahibinin sınır dışı edilme riski, tedavisinin yarıda kalması, çocuğundan veya ailesinden ayrılması ya da ülkesinde ciddi tehlikeyle karşılaşması gibi durumlar yürütmenin durdurulması talebinde ayrıntılı olarak açıklanmalıdır.
3. Sınır Dışı Etme Kararı Bulunup Bulunmadığının Kontrol Edilmesi
İkamet izni başvurusunun reddedilmesi ile sınır dışı etme kararı aynı işlem değildir. Bununla birlikte başvuru sahibinin vize veya ikamet süresini ihlal etmesi, kamu düzenine ilişkin bir değerlendirme yapılması ya da Kanun’da sayılan başka bir sebebin bulunması hâlinde ayrıca sınır dışı etme kararı verilebilir.
Başvuru sahibine aşağıdaki belgelerden biri veya birkaçı tebliğ edilmiş olabilir:
- İnsani ikamet izni ret kararı,
- Türkiye’yi terk etmeye davet kararı,
- Sınır dışı etme kararı,
- İdari gözetim kararı,
- Geri gönderme merkezine sevk belgesi.
Bu belgelerin her biri ayrı bir hukuki işlem olduğundan, dava ve itiraz süreleri de farklı olabilir.
Sınır dışı etme kararına karşı uygulanacak süre, ikamet izni ret kararına karşı geçerli olan genel 60 günlük süreden daha kısadır. Bu nedenle sınır dışı etme kararının tebliğ edilmesi hâlinde vakit kaybetmeden hukuki yardım alınmalıdır.
4. Geri Gönderme Merkezine Gönderilme Durumu
Hakkında sınır dışı etme ve idari gözetim kararı alınan yabancılar, belirli koşullar altında geri gönderme merkezinde tutulabilir. Göç İdaresi Başkanlığı, kaçma veya kaybolma riski bulunanlar, giriş-çıkış kurallarını ihlal edenler, sahte belge kullananlar ve Türkiye’den çıkmaları için tanınan sürede çıkmayanlar gibi belirli gruplar hakkında idari gözetim kararı alınabileceğini belirtmektedir. (Göç İdaresi Başkanlığı)
Geri gönderme merkezine alınan kişinin yakınları aşağıdaki bilgileri mümkün olduğunca hızlı şekilde edinmelidir:
- Kişinin bulunduğu geri gönderme merkezinin adı,
- Sınır dışı etme kararının tarihi,
- İdari gözetim kararının tarihi,
- Kararların ne zaman ve nasıl tebliğ edildiği,
- Kişiye tercüman sağlanıp sağlanmadığı,
- Kişinin avukata erişiminin bulunup bulunmadığı,
- Sağlık sorunu veya düzenli kullandığı ilaç olup olmadığı.
İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvuru yapılabilir. Ayrıca idari gözetimin devamını gerektiren koşullar ortadan kalkmışsa alternatif yükümlülüklerin uygulanması talep edilebilir.
5. Yeniden Başvuru Yapılması Mümkün Müdür?
Göç İdaresi Başkanlığının bilgilendirmesine göre ikamet izni başvurusunun reddedilmesi hâlinde, genel olarak altı ay içinde aynı kalış amacıyla yeniden başvuru yapılamamaktadır. Ancak kişinin yasal kalış hakkı devam ediyorsa farklı bir kalış amacıyla başvuru yapılması mümkün olabilir. (Göç İdaresi Başkanlığı)
Bununla birlikte insani ikamet izni istisnai bir izin türüdür. Yeni bir olayın ortaya çıkması, sağlık durumunun değişmesi, yeni delillerin elde edilmesi veya farklı bir hukuki sebebin oluşması durumunda yeniden başvuru imkânı dosyanın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.
Yeniden başvuru yapılması, önceki ret kararına karşı dava açma süresini durdurmaz. Bu nedenle yeniden başvuru seçeneği değerlendirilirken mevcut ret kararına ilişkin dava süresi de ayrıca takip edilmelidir.
Başvuru ve Dava Sürecinde Avukat Desteği Neden Önemlidir?
İnsani ikamet izni başvurularında yalnızca başvuru formunun doldurulması yeterli değildir. Başvuru sahibinin içinde bulunduğu insani durumun doğru hukuki sebebe dayandırılması ve yeterli belgelerle kanıtlanması gerekir.
Özellikle vize veya ikamet süresini ihlal etmiş yabancılar bakımından süreç daha hassas olabilir. Başvuru sahibinin kolluk kontrolünde yakalanması, hakkında sınır dışı etme kararı verilmesi veya geri gönderme merkezine sevk edilmesi ihtimali bulunabilir.
Avukat desteği özellikle şu işlemler bakımından önem taşır:
- Ret gerekçesinin hukuki yönden incelenmesi,
- Dava ve itiraz sürelerinin hesaplanması,
- İptal davasının hazırlanması,
- Yürütmenin durdurulması talebinin oluşturulması,
- Sınır dışı etme kararına karşı dava açılması,
- İdari gözetim kararına itiraz edilmesi,
- Sağlık ve aile durumuna ilişkin delillerin hazırlanması,
- Geri gönderme merkezi görüşmelerinin yürütülmesi,
- Yeniden başvuru imkânlarının değerlendirilmesi.
Her yabancının hukuki ve kişisel durumu farklıdır. Bu nedenle başka bir kişi için hazırlanan dilekçenin veya belge listesinin aynen kullanılması ciddi hak kayıplarına neden olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İnsani ikamet izni reddedilirse hemen sınır dışı edilir miyim?
Hayır. İnsani ikamet izni ret kararı ile sınır dışı etme kararı birbirinden farklı işlemlerdir. Ancak başvuru sahibinin yasal kalış hakkının bulunmaması veya Kanun’da belirtilen başka bir sınır dışı sebebinin mevcut olması hâlinde ayrıca sınır dışı etme kararı verilebilir.
Ret kararına karşı kaç gün içinde dava açılır?
İkamet izni ret kararlarına karşı genel dava açma süresi, özel bir düzenleme bulunmadığı takdirde tebliğ tarihinden itibaren 60 gündür. Bununla birlikte sınır dışı etme ve idari gözetim kararlarının itiraz süreleri farklıdır. Tebliğ edilen her belge ayrı ayrı incelenmelidir.
Dava açmak sınır dışı işlemini otomatik olarak durdurur mu?
İkamet izni ret kararına karşı iptal davası açılması, kural olarak işlemin yürütmesini kendiliğinden durdurmaz. Gerekli durumlarda yürütmenin durdurulması talebinde bulunulmalıdır. Ayrıca ayrı bir sınır dışı etme kararı varsa bu karara karşı da süresi içinde ayrıca dava açılması gerekir.
Mahkeme kararıyla doğrudan ikamet izni verilir mi?
Mahkeme genellikle hukuka aykırı bulduğu idari işlemin iptaline karar verir. İptal kararından sonra idare, mahkeme kararının gerekçesine uygun olarak yeniden işlem tesis eder. Mahkemenin her durumda doğrudan belirli süreli bir ikamet izni verdiğini söylemek doğru değildir.
Başvurum reddedilirse yeniden başvurabilir miyim?
Genel olarak aynı kalış amacıyla altı ay içinde yeniden başvuru yapılamaz. Ancak farklı bir kalış sebebinin veya yeni insani koşulların ortaya çıkması hâlinde dosyanın yeniden değerlendirilmesi mümkün olabilir.
Sonuç
İnsani ikamet izni başvurusunun reddedilmesi, başvuru sahibi açısından ciddi sonuçlar doğurabilecek bir idari işlemdir. Ancak ret kararı sonrasında kullanılabilecek hukuki yollar bulunmaktadır.
Bu süreçte öncelikle kararın tebliğ tarihi ve gerekçesi incelenmeli; başvuru sahibi hakkında ayrıca sınır dışı etme veya idari gözetim kararı bulunup bulunmadığı belirlenmelidir. Ardından dava süreleri geçirilmeden gerekli hukuki başvurular yapılmalıdır.
İnsani ikamet izni, sınır dışı etme ve idari gözetim süreçlerinde sürelerin kısa olması ve her dosyanın farklı özellikler taşıması nedeniyle profesyonel hukuki destek alınması hak kayıplarının önlenmesi bakımından önemlidir.
